Wiki wiki – Znaczenie hawajskiego zwrotu i historia wiki

Wiki wiki to hawajskie wyrażenie oznaczające „bardzo szybko, ekspresowo”. Ward Cunningham użył go, nazywając w 1995 roku pierwsze wiki – WikiWikiWeb. Ten wybór podkreślił ideę szybkiej, otwartej edycji, która stała się fundamentem Wikipedii i innych projektów opartych na wspólnym tworzeniu treści.

Hawajskie korzenie fraazy „wiki wiki”

Zanim „wiki” stało się synonimem edytowalnych stron internetowych, pochodziło z hawajskiej mowy potocznej. W tym języku „wiki” znaczy „szybki”, a podwojenie słowa — „wiki wiki” — wzmacnia znaczenie: „bardzo szybko, ekspresowo”. To od tego wyrażenia Ward Cunningham, twórca pierwszego wiki, wziął nazwę dla swojego projektu WikiWikiWeb — jako odniesienie do idei szybkiego działania.

Mieszkańcy Hawajów używają tego zwrotu na co dzień, szczególnie gdy liczy się czas. „Wiki wiki!” funkcjonuje jak zachęta „szybko, szybko!” — usłyszysz ją na lotnisku, w sklepie czy podczas rodzinnych spotkań. To nieformalny, żywy element kultury wysp, który odzwierciedla podejście do komunikacji: zwięźle, bez ceregieli i z naciskiem na działanie.

Definicja:„Wiki wiki” po hawajsku to reduplikacja słowa „wiki” (szybki), oznaczająca „bardzo szybko, ekspresowo”.

Warto pamiętać o tym źródle, korzystając z każdej wiki. To, co dziś kojarzy się z technologią i współpracą, ma proste, hawajskie podłoże: informacja ma płynąć szybko — i ta błyskawiczność jest sercem idei, którą nazwa sama przekazuje.

Ward Cunningham – jak narodziło się pierwsze wiki

Ward Cunningham, amerykański programista i pionier technologii współpracy, w 1995 roku uruchomił WikiWikiWeb. Jego cel nie był budowa kolejnego systemu publikacji z długimi procedurami zatwierdzania, lecz narzędzia umożliwiającego grupie ludzi szybkie i otwarte edytowanie wspólnych treści. Każdy miał móc dodać, poprawić lub rozwinąć wpis, a system przechowywał kolejne wersje. Ta idea towarzyszyła projektowi od początku.

Istotny był też wybór nazwy. Cunningham, szukając słowa oddającego charakter rozwiązania, sięgnął po hawajskie „wiki wiki” — „bardzo szybko”. Chciał, by nazwa podkreślała tempo edycji. Dzięki temu potoczne powiedzenie Hawajów zaczęło funkcjonować jako termin informatyczny: WikiWikiWeb połączyło „wiki” z angielskim „web” i dało nazwę całej kategorii narzędzi.

Wybór ten miał dalekosiężne skutki. Pomysł Cunninghama zainspirował twórców wielu platform opartych na tym modelu. Wikipedia w języku angielskim ma ponad 1,5 miliona stron; niemiecka, francuska, polska i japońska wersja przekracza 250 tysięcy artykułów każda; hiszpańska, włoska, holenderska, portugalska, rosyjska, szwedzka i chińska — ponad 100 tysięcy artykułów każda. Te liczby pokazują, że „szybka edycja” to skuteczna metoda budowania wspólnej wiedzy na globalną skalę.

Pierwsze wiki stworzył Ward Cunningham, nadając mu nazwę od hawajskiego „wiki wiki”, aby podkreślić szybkość edycji.

Definicja wiki – od prostych stron do globalnych platform

Wiki to serwis internetowy, w którym treść tworzą i modyfikują użytkownicy bezpośrednio w przeglądarce. Nazwa, zapożyczona z hawajskiego „wiki wiki” — „szybko” — od razu wskazuje najważniejszą cechę tego modelu: otwartą, błyskawiczną edycję. Zamiast hierarchicznego zatwierdzania zmian, wiki opiera się na zaufaniu do społeczności i wspólnym budowaniu wiedzy.

Do kluczowych cech wiki należą:

• otwarta edycja – każdy może dodać, poprawić lub rozszerzyć treść;
• historia zmian – wszystkie wersje są przechowywane, co ułatwia porównywanie i cofanie błędów;
• prosta składnia i szybkie linkowanie – tworzenie stron i powiązań nie wymaga znajomości HTML;
• nacisk na współpracę – treść powstaje często dzięki pracy wielu osób, a nie jednego autora.

Model ten narodził się wraz z WikiWikiWeb Warda Cunninghama i z czasem rozrósł się do globalnych platform. Najbardziej znanym przykładem jest Wikipedia: angielska wersja ma ponad 1,5 miliona stron, a niemiecka, francuska, polska i japońska — ponad 250 tysięcy artykułów każda. Kolejne wersje — hiszpańska, włoska, holenderska, portugalska, rosyjska, szwedzka i chińska — przekroczyły 100 tysięcy artykułów. W projektach Wikimedia, opartych na oprogramowaniu MediaWiki, współpracuje ponad 260 tysięcy użytkowników na całym świecie.

Obok gigantów rozwijają się lżejsze, samodzielnie instalowane rozwiązania, takie jak DokuWiki. Zapisuje ono dane w zwykłych plikach tekstowych, więc nie wymaga bazy danych; obsługuje ponad 30 języków i pełne UTF-8, co sprawia, że dobrze sprawdza się w międzynarodowych zespołach, pozostając wierne idei szybkiej, otwartej współpracy.

Wikimedia Foundation – globalny opiekun wolnej wiedzy

Gdy w latach 90. pokazało się, że otwarte wiki angażują masy ludzi, pojawiła się potrzeba zapewnienia im trwałych podstaw. WikiWikiWeb udowodniło, że współpraca działa, lecz konieczne były stabilne ramy. W 2003 roku Jimmy Wales, współzałożyciel Wikipedii, powołał Wikimedia Foundation (WMF) — organizację non-profit odpowiedzialną za opiekę nad rozwijającą się rodziną projektów wiki.

Wikimedia Foundation nie tworzy treści za użytkowników. Jej zadaniem jest stworzenie warunków, w których miliony ochotników mogą działać bez obaw o utratę efektów swojej pracy. Fundacja utrzymuje serwery, rozwija oprogramowanie MediaWiki, dba o otwarte licencje i reprezentuje społeczność w sprawach prawnych. Dzięki temu model wiki pozostaje otwarty i dostępny dla wszystkich.

Rolą Wikimedia Foundation jest utrzymywanie infrastruktury i ochrona wolnej wiedzy dla milionów użytkowników na całym świecie.

Poza główną siedzibą w San Francisco działają lokalne oddziały, na przykład Wikimedia Polska. Współpraca między centralą a oddziałami umożliwia wsparcie projektów lokalnie — od organizowania edycji po kontakty z instytucjami kultury.

Wokół Wikipedii powstały też inne projekty ukazujące uniwersalność idei otwartej edycji:

• Wikipedia– największa encyklopedia internetowa, tworzona w wielu językach.
• Wikimedia Commons– baza wolnych zdjęć, grafik i plików multimedialnych.
• Wikisłownik– wielojęzyczny słownik budowany przez społeczność.
• Wikibooks– zbiór otwartych podręczników i poradników.
• Wikinews– serwis, w którym użytkownicy tworzą wiadomości.
• Wikidata– wspólna baza strukturalnych danych dla wszystkich projektów.

Dzięki działalności WMF wiki przestały być niszowym narzędziem dla programistów — stały się globalnym sposobem gromadzenia, porządkowania i udostępniania wiedzy.

MediaWiki – techniczne serce Wikipedii i niezliczonych innych wiki

MediaWiki to silnik wiki, który powstał z potrzeby praktycznego, skalowalnego oprogramowania. Gdy na początku XXI wieku Wikipedia zaczęła napotykać ograniczenia UseModWiki, niemiecki programista Magnus Manske w 2002 roku stworzył nowy, wydajniejszy silnik. Bazę rozbudował później Lee Daniel Crocker, a projekt przekształcił się w otwarte oprogramowanie znane dziś jako MediaWiki.

W przeciwieństwie do pierwotnego WikiWikiWeb, które wykorzystywało zwykłe pliki, MediaWiki zaprojektowano od początku jako rozwiązanie oparte na bazie danych i modułowej architekturze. Rdzeń napisano w PHP, a całość udostępniono na licencji GNU GPL — każdy może używać, modyfikować i instalować ten silnik na własnym serwerze.

Najważniejsze cechy wyróżniające MediaWiki to:

• skalowalność – potrafi obsłużyć ruch liczony w miliardach odsłon miesięcznie, co pokazuje Wikipedia;
• rozszerzalność – moduły, skórki i API pozwalają dostosować go do potrzeb od małej firmy po globalną encyklopedię;
• zaawansowane zarządzanie treścią – przestrzenie nazw, kategorie, szablony, uprawnienia i kontrola wersji;
• wielojęzyczność – wbudowane wsparcie dla wielu języków i pełne UTF-8.

Dzięki tej architekturze MediaWiki jest technicznym sercem Wikipedii i służy jako uniwersalne narzędzie dla tysięcy innych projektów — od firmowych baz wiedzy po otwarte encyklopedie tematyczne. To dowód, że otwarty model edycji może działać na solidnym, nowoczesnym i w pełni otwartym silniku.

Porównanie kluczowych projektów i silników wiki

Jedna koncepcja — wiki — przybrała różne formy. Poniższe zestawienie porządkuje trzy kluczowe byty: pierwsze WikiWikiWeb, ekosystem Wikimedia Foundation i silnik MediaWiki. Widać w nim ewolucję od prostej współpracy do globalnej infrastruktury.

Projekt / silnik	Rok powstania	Autor / organizacja	Cele	Model licencyjny	Cechy techniczne	Typ użytkowników
WikiWikiWeb	1995	Ward Cunningham	Demonstracja szybkiej edycji i otwartej współpracy na przykładzie listy wzorców projektowych	Otwarta edycja; treść tworzona wspólnie przez społeczność	Pierwsza implementacja idei wiki; edycja w przeglądarce, linkowanie przez CamelCase	Programiści i autorzy zainteresowani wzorcami projektowymi
Wikipedia / Wikimedia Foundation	2001 / 2003	Jimmy Wales; później organizacja non-profit Wikimedia Foundation	Dostarczanie wolnej wiedzy w wielu językach; opieka nad projektami Wikimedia, serwerami i otwartymi licencjami	Wolne treści (CC BY-SA); oprogramowanie silnika na GNU GPL	Silnik MediaWiki obsługuje wielojęzyczne projekty; w angielskiej Wikipedii ponad 1,5 mln stron, w niemieckiej, francuskiej, polskiej i japońskiej ponad 250 tys. artykułów, a w innych wersjach ponad 100 tys. artykułów; do współtworzenia korzysta z MediaWiki ponad 260 tys. użytkowników	Wolontariusze, czytelnicy, lokalne oddziały wspierające projekty
MediaWiki	2002	Magnus Manske; rozwój: Lee Daniel Crocker i społeczność open source	Swobodne i modułowe oprogramowanie, które może obsłużyć encyklopedię o globalnym zasięgu, jak i małą wiki firmową	GNU GPL – można je uruchamiać, modyfikować i rozpowszechniać	Napisany w PHP, oparty na bazie danych, z rozszerzeniami, szablonami, kategoriami, kontrolą wersji, API oraz pełnym UTF-8	Administratorzy firmowych i uczelnianych wiki, developerzy, organizacje non-profit

Obok rozbudowanych rozwiązań istnieją też lekkie silniki. DokuWiki przechowuje dane w zwykłych plikach tekstowych, więc nie wymaga bazy danych. Wsparcie ponad 30 języków i pełne UTF-8 czynią z niego wygodne narzędzie do lokalnej dokumentacji.

Wiki o wiki – czy istnieje encyklopedia dla pasjonatów?

Tak — wiki poświęcone tematyce wiki tworzą odrębną, fascynującą niszę dla entuzjastów otwartej współpracy. Naturalnym punktem wyjścia jest hasło „Wiki” na Wikipedii — artykuł zawiera historię, definicje i odnośniki do innych projektów. Prawdziwi pasjonaci odkrywają jednak znacznie więcej.

• WikiIndex– katalog wiki i silników, zbierający adresy, opisy, informacje o licencjach i społecznościach; praktyczne narzędzie do znajdowania projektów w różnych językach.
• Meta-Wiki– platforma koordynacyjna ruchu Wikimedia, zawierająca szczegółowe opowieści o działaniu społeczności, zasadach konsensusu i tworzeniu wielojęzycznych encyklopedii.
• WikiWikiWeb– pierwsza wiki Warda Cunninghama, nadal żywe źródło wiedzy o początkach ruchu, mechanizmach edycji i dyskusjach twórców; miejsce, w którym sama idea opowiada o sobie.

Nazwa „wiki” pochodzi z hawajskiego „wiki-wiki” — „szybko”. W tym duchu powstają kolejne przewodniki po świecie wiki: Wikipedia daje solidne wprowadzenie, WikiIndex porządkuje ekosystem, a oryginalne WikiWikiWeb pokazuje, jak o wiki pisali jej twórcy.